günde ortlama sanırım 10 mesaj atıyorum (kendi bilgilerime bakmadım tahminen söylüyorum)
10 günlük meaj hakkımı tek mesajda kullanmak istiyorum
İnşaat Projelerinde Süre Kısaltımları (pardon! Polyanacılık ve yalancılık üzerine)1. Giriş Bir inşaat projesinin tamamlanma süresini daha erken bir zamana çekmek, her proje yöneticisinin/şantiye şefinin arzu edeceği bir durumdur. Proje süresini azaltmaya çalışmak için pek çok sebep vardır. Bu konuda en yaygın neden, önceden belirlenmiş ve sözleşmelerde kesinleşmiş olan proje tamamlanma tarihinin getirdiği baskıdır. Bitim tarihi, uygulamada çok yaygın olarak, detaylı bir aktivite-zaman analizi yapılmadan, dolayısı ile inşaatın tamamlanması için ne kadar para ve zaman gerekeceğinin varyasyonları hazırlanıp incelemeden saptanarak, kontratlara bağlayıcı ve yaptırımlar içeren şekilde dahil edilmektedir. Bu şekilde belirlenmiş olan bir bitim tarihi, detaylı bir zaman hesabı yapılarak daha az bir bedele mal olabilecekken, çok daha fazlasına mal olabilmektedir. Ayrıca son güne yetiştirme telaşı içinde, istenen kalite performanslarının altında bir imalatla da karşılaşılabilir. Proje zamanını kısaltmanın bir başka nedeni de beklenmedik gecikmelerin yaşandığı zamanlardır. Kötü hava koşulları, tasarım hataları, grevler yada malzeme akışındaki aksamalar gibi durumlar, inşaat çalışmalarının en hareketli olduğu sırada önemli gecikmelere neden olabilirler. Enerji yapıları, okullar ve hastaneler gibi işletmeye/kullanıma erken açılmasında maddi yada sosyal fayda bulunan yapım işlerinde, öngörülen zamandan erken sağlanacak bir tamamlanma, sözleşmelerde ek primlerle ödüllendirilebilmektedir. Bu durum da bitim süresini öne çekmek için sebep teşkil edebilir.
2. Proje üçgeni Temel olarak her inşaat projesi, bazı zaman kısıtlama öğelerine, muhtelif bütçe kısıtlamalarına ve tamamlanabilmesi için belirli bir çalışmaya gerek duyar. Teknik elemanların, proje bütçesinden ziyade tamamlanma tarihini çok iyi bildikleri her şantiyede görülen bir durumdur. Maliyetler, projeyi yürütmek için gereken kaynakların tümüdür ve şantiyede çalışan tüm kişileri, donanımları, malzemeleri ve parayı içerir. Ayrıca ortaya çıkacak ürünün tasarlanan kalitesi, özellik ve işlevleri ile projenin tamamlanması için gereken tüm çalışmaları içeren proje kapsamı konusu da sacayaklarının üçüncüsünü oluşturmaktadır. Proje üçgeni, mevcut kısıtlamaların nasıl bir denge içinde olması gerektiğini ifade eder. Zaman, maliyet ve kapsam birbiri ile direkt bağlantılıdır ve bunlardan birindeki değişim diğerlerinden en az birini etkiler.
Zaman Maliyet
Kapsam
3. Proje süresi kısaltma yolları Proje zamanını kısaltmanın en çok kullanılan yolu, kalan aktivitelere ek işgücü ve araç-gereç sağlamaktır. Yapılacak işlerin kalemler bazında metrajlarının ilgili analizlerden gelecek işgücü miktarları ile çarpılması sureti ile, her iş için gerekli olan adamsaat değerleri bulunabilir. Bu değerler işin miktarında artış yada azalma olmadığı taktirde sabittir. Her iş için öngörülen süre de belli olduğuna göre, bu sürede daha çok imalat yapmak için günlük adamsaat miktarını arttırmak bir yoldur. Bu da ya mevcut işgücüne fazla mesai yaptırmak yada ek işgücü istihdam etmek anlamına gelmektedir. Fakat, işgücü arttırılması ile işin ilerleyişinin ne kadar arttırabileceği arasında lineer bir ilişkinin varlığından söz etmek yanlış olur. Artan çalışan sayısına bağlı olarak, koordinasyon güçlükleri ve öğrenme gibi ek sorunlar doğacaktır. Eğer ek işgücü kullanılması tercih edilecekse bunun projenin başlangıç safhalarında yapılması çok daha uygun olacaktır. Diğer bir yöntem olan teknoloji transferi ise büyük dikkatle irdelenmesi gereken bir maliyet artışına karşılık gelebilir. Örneğin şantiyede beton hazırlamak ve dökülecek yere taşımak yerine, hazır beton ve beton pompası kullanmak yada sıva ve şap işlerini püskürtme makineleri ile yapmak belirli bir zaman kazanımına imkan verebilecektir. Kaliteyi azaltmak da bir süre tasarrufu sağlamakla birlikte, sözleşmelerde çok detaylı biçimde tarif edilmiş ve sıkı kontrol edilen imalat kalitesinden feragat etmek, genellikle tercih edilebilecek/uygun bulunacak bir yol değildir. Başka bir yol da süresi azaltılmak istenen kalemleri alt yüklenicilere yaptırmak olabilir. Böyle bir taşeron kuruluş, ileri teknolojiye sahip olabileceği gibi zamanı kısaltma konusunda uzmanlaşmış olabilir. Bu yolla ayrıca söz konusu kalemden boşa çıkacak işgücü ve kaynakların başka kalemlere transfer edilmesi suretiyle diğer işlerde de süre kısaltımı sağlamak mümkün olabilecektir. Fakat bu alternatif, genellikle projenin planlama aşamasında düşünülmüş olacağı için, inşaatın ileri safhalarında uygulanabilmesi uygun olmayabilir. Eğer yukarıda belirtilen alternatifler işe yaramıyorsa en iyi yol, kritik aktivitelerin süresini kısaltmaktır. Bu alternatifte de, azalan her zaman için artan bir maliyet söz konusu olacaktır. Burada dikkat edilecek husus; her aktivitenin birim zaman kısaltımı için hesaplanacak ek maliyetin, gerçeğe ne kadar yakın olacağıdır. Fakat bu hesaplama için muhasebe ve iş analizlerinden gelecek bilgiler doğruysa ve tecrübeli kimselerce değerlendiriliyorsa, en az masrafa neden olacak aktiviteleri seçmek kolaylaşacaktır.
4. Süre kısaltımı-maliyet ilişkisine ait örnekler Yapılan bir çalışmaya göre; Bayındırlık ve İskan Bakanlığı 2000 Yılı Birim Fiyatları esas alınarak, 595.452.267.711.- TL maliyeti olan bir resmi kuruluş binası, CPM ile planlanarak 53 haftada tamamlanmıştır. Aynı işin bir ay önce tamamlanması amacıyla, kritik yörünge üzerinde yoğun çalışma yapılarak sağlanan süre kısaltımı, 49 haftalık iş programında 29.986.260.708.-TL ‘lik bir maliyet artışına karşılık gelmiştir. Bu değer, işin süresindeki % 7.6 ‘lık bir azalışa karşılık maliyetlerde % 5.04 artış anlamına gelmektedir. Aynı çalışmada, kritik yörünge üzerinde bulunan kalıp ve sıva işlerinde kaynak kısıtı olarak işgücünün gerekenden % 25 daha az olmasına karşılık, tamamlanma süresi 9 hafta uzayarak 62 haftayı bulmaktadır.(2) Başka bir çalışmada da, Ankara Aşı Serum ve İlaç Kontrol Enstitüsü binasının maliyeti Bayındırlık ve İskan Bakanlığı 2003 yılı Birim Fiyatları esas alınarak hesaplanmış, her imalat kalemi için; Bayındırlık ve İskan Bakanlığı Birim Fiyat Analizleri ve gerekli düzeltme katsayıları kullanılarak, inşaatın tamamlanması için gereken işgücünün adamsaat değerleri belirlenmiştir. Binanın, yapımı öngörülen sürede ve bu sürenin %5, %10 ve %15 öne çekilmesine göre işgücü maliyetleri hesaplanmıştır. Süre kısaltımları, kritik yörünge üzerindeki faaliyetlerde gerçekleştirilmiştir. Normal programda 408 gün süren tamamlanma süresi 20, 41 ve 55 gün öne çekilmiştir. Şekil 2. ‘de normal ve kısaltılmış programlara karşılık gelen kritik yörünge üzerindeki işgücü maliyetlerinin değişimi gösterilmektedir. Bu süre sıkıştırmaları, malzeme ve makine ekipman değerleri sabit olmak üzere normal iş programının gerektirdiği işgücüne fazla mesai yaptırılarak karşılanmıştır. %5, %10 ve %15 oranında sıkıştırılmış programlarda normal işçilik maliyetlerine eklenen fazla mesai maliyetleri, sırası ile; 2.742.099.600.-TL, 5.632.459.200.-TL ve 17.16.138.400.-TL olarak hesaplanmıştır. Proje toplam değerinin 1.705.946.946.970.-TL olduğu göz önüne alınırsa, bu maliyet artışlarının toplam bedelin sırası ile; % 0,02’si, % 0,03’ü ve % 0,1’i olduğu görülmektedir.(3) Şekil 2. Normal ve kısaltılmış programlara karşılık gelen kritik yörünge üzerindeki işgücü maliyetlerinin değişimi Belirtilen süre kısaltımlarına karşılık gelen maliyet artışları, aynı işin daha pahalıya maledileceği izlenimini vermekle birlikte gerçek durum bundan farklı olabilecektir. Öncelikle belli miktardaki işgücünü daha az süre ile çalıştırmanın getireceği genel giderlerdeki azalma, önemli bir tasarruf sağlayacaktır. Bilindiği gibi işin toplam maliyet’i, direkt maliyet ve endirekt maliyet’in toplanması ile hesaplanmaktadır. Genel giderlerdeki azalış, endirekt maliyetlerin de azalması anlamına gelmektedir. Eğer endirekt maliyetler, toplam proje maliyetinin önemli bir bölümünü temsil ediyorsa, proje zamanındaki olası bir azalma büyük kazançlar sağlayacaktır.(4) İkinci örnekteki gibi bir durumda, işin toplam sözleşme bedeli değişmeyecek, fakat hakedişler daha önce alınacağı için enflasyon kayıpları azalacağı gibi, bu miktarın değerlendirilmesinden elde edilecek faiz karşılığı olan gelir, yine ciddi bir artış sağlayacaktır.
5. Proje süresi kısaltma teknikleri Büyük ve kapsamlı bir inşaat projesinde, ana iş programının düzenlenmesinde en az 150 aktivitelik bir iş paketi serimi söz konusu olacaktır. Hele alt programlar da detaylandırılırsa, yüzlerce aktivite arasındaki bir matris ilişkiler düzeninin içinden çıkılması gerekecektir. En kısa zamanda, en ucuza yada en az kaynak tahsisi yaparak bir planlama yapılmak amacıyla yola çıkıldığında, çözülecek problem bir optimizasyon problemi haline gelecektir. Böyle bir ilişkiler yumağı içinde ve her proje için, olayın diferansiyel denklemini elde edip klasik matematiksel yöntemlerle çözüme gitme olanağı yalnızca teoride mevcuttur. Bu durumlarda sezgisel metotlar ve yapay zeka uygulamalarından faydalanılabilir. Sezgisel algoritmalar “olsa olsa şöyle olabilir” mantığı ile düzenlenen, basit ve yazımı kolay yaklaşımlardır. Bu yöntemle özellikle kısıtlı kaynakların optimal olarak aktivitelere dağıtımı konusunda olumlu sonuçlar alınabilmektedir. Yapay zekanın alt dallarından biri olan genetik algoritmalar da, daha kompleks problemlerde; kendini yenileyen, bir cins evrimden geçirerek gelişen ve en uygun çözümleri, çok büyük bir çözüm uzayının içinden kısa sürede bulabilen yaklaşımlardır. Yapay sinir ağları uygulamaları da bir yapay düşünce sistemi kurgulayarak, ağırlıklar, işlem ve süzme fonksiyonları aracılığı ile, öğrenebilen ve taklit edebilen yazılımlar olarak optimizasyon problemlerinde kullanılabilmektedirler.
6. Bilgisayar programlarının kullanılması Günümüzde her türlü iş programının yapılabildiği paket yazılımlar, yaygınlıkla kullanılmaktadır. CPM yada PERT yöntemleri ile ağ diyagramları çizilebilmekte, olasılık hesapları ve kaynak dağıtımı uygulamaları yapılabilmektedir. Kritik işler rahatlıkla belirlenip süre kısaltma çalışmaları kritik yörüngeler üzerinde yoğunlaştırılabilmektedir. Hatta bazı programlar metraj, keşif ve hak ediş hazırlamada diğer programlarla etkileşim de sağlayabilmektedir. Çareyi bilgisayarda aramak, her zaman makul sonuçlar doğurmayabilir. Bu programların sunacağı çözümlerin, riskli yada belirsiz durumları hesaba ne oranda kattığı, ne tip simülasyonlar içerdiği iyi analiz edilmelidir. Bu açıdan bakıldığında bazı aktiviteleri kısaltmak, bazen yarardan çok zarar getirebilir. Unutulmamalıdır ki yetkin ve tecrübeli bir proje yöneticisinin yerini hiçbir yazılım yada program tutamaz.
7. Sonuç Bir proje yöneticisi/şantiye şefi, sürekli olarak bir zaman-maliyet uyuşma problemiyle karşı karşıyadır. Ünlü bir özdeyişimiz, vaktin nakit olduğunu ifade etmektedir. İnşaat projelerinde bunun karşılığı, her türlü süre-maliyet ilişkisinin ortaya konulması ve mevcut şartlara göre optimum çözümün belirlenerek uygulanmasıdır. Sorulması ve yanıtlanması gereken esas soru; “zamanı kısaltmak için harcanacak paraya değer mi?” sorusudur.
“Yük. İnş. Müh. Latif Onur UĞUR”
Anket