Zeki Rıza Sporel Gerçeği
şikebahçe'nin, kurtuluş savaşı günlerinde de asker kaçaklarının toplandığı kulüp olduğu ortaya çıktı.
Anadolunun dört bir yanında, yüzbinlerce genç Türk şehit olurken, İstanbul'da bir grup korkak, Milli Orduya katılmaları için gelen resmi daveti sağlık nedenleri ileri sürerek reddediyor, ama aynı dönemde işgalci askerlerle 50'nin üzerinde dostluk maçı yapıyordu.
İşte bu futbolculardan(!) biri, Zeki Rıza Sporel, 1946'da İstanbul'dan torpille seçilmeyi başarıp TBMM'ye girince yıllardır gizlediği foyası ortaya çıktı ve millet vekilliğinden atıldı. İşte bu hainin hayat hikayesi ve meclis tutanakları!
şikebahçe’nin oyuncusu Zeki Rıza Sporel 1934 yılında futbolu bırakmış ve iş hayatına atılmıştır. Yıllar önce İngiliz Vitol ailesinin kızlarıyla evlenmiş, İngiliz konsolosluğunda görev yapan kayınbiraderleri vasıtasıyla kurduğu ilişkiler sayesinde futbolda gösterdiği başarıları ticaret hayatında da göstermeye başlamıştır. İşgal zamanının acıları sarılmış, Vitol ailesinin bazı üyelerinin İşgal kuvvetlerinde komutanlık yaptığı günler ise çoktan unutulmuştur.
Liverpool’dan kalkıp önce İzmir’e göçen, daha sonra da İstanbul’da Moda’ya yerleşen bu köklü İngiliz aile, Zeki Rıza Sporel’in yakın dostları Celal Bayar’la da tanışmasına vesile olmuştur.
O yıl ülkede ilk demokrasi sınavı verilmektedir. Tek parti dönemi bitmiş, yeni kurulan Demokrat Parti de seçimlere katılmıştır.
Zeki Rıza Sporel, Celal Bayar’ın kontenjanından Demokrat Parti İstanbul Milletvekili adayı olur. Seçimi kazanır. Mazbatasını almak üzere Ankara’ya yollanır. İşte tarihin tozlu raflarında kalmış acı gerçekler bundan sonra gün ışığına çıkar: Meclise seçilen yeni milletvekillerinin seçim tutanaklarını incelemekle görevli soruşturma komisyonu başkanlığına Zeki Rıza Sporel’in geçmişiyle ilgili bir çok ihbar dilekçesi ulaşmıştır.
İşte söz konusu komisyonun raporundan bazı bölümler:
İSTANBUL MİLLETVEKİLLİĞİNE SEÇİLEN ZEKİ RIZA SPOREL’İN SEÇİM TUTANAĞI HAKKINDA TUTANAKLARI İNCELEME KOMİSYONU RAPORU
(5/48) (S.Sayısı 19)
Hazırlama Komisyonu Raporu
Milli Savunma Bakanlığı’ndan bu hususa aid celb olunan 23 Eylül 1946 tarih ve 164381 sayılı yazı ile ek 21 Temmuz 1924 ve 665 aded işaretli Bursa (Askeri) Heyeti Mahsusası’nca ittihaz olunan kararda, "1922 senesi Nisanında Milli Orduya katılması için resmen gerçekleştirilen davete sağlık nedenleri ileri sürerek icabet edemediğini iddia etmekte ise de, iddiasının gerçek olmadığına ve bununla birlikte gerçek olmayan nedenlerle davete icabet etmediğine kanaat hasıl olmakla, 25 Eylül 1923 tarihli kanunun ikinci maddesine göre Türk ordusundan tardına oybirliği ile karar verildi" denilmektedir.
Tutanakları İnceleme Komisyonu Başkanlığı’na,
21 Kasım 1946
1) 1 Ağustos 1946 tarih ve emekli Yüzbaşı Zülfikar Akdal imzalı dilekçede, Zeki Rıza Sporel’in Milli Mücadele’nin başında baytar subayı olarak İstanbul’da bulunurken, vatan müdafaasına iştirak etmesi için Anadolu’ya gelmesi kendisine tebliğ edildiği, bu emri alan Zeki Rıza Sporel’in vazife başına koşacağı yerde, aksine olarak Milli Kuvvetleri arkadan vurmak üzere (Sadrazam) Damat Ferit’in teşkil ettiği kuvayi İnzibatiye’ye katıldığı, bu yüzden Harb Divanı’nca ordudan atılmasına karar verildiği, bir vatandaş için askerlik şerefinden mahrum edilmenin cezaların en büyüğü addolunması lazım geleceği ihbar edilmektedir.
2) 2 Ağustos 1946 tarih ve Mazhar Erkan imzalı dilekçede, Zeki Rıza Sporel’in baytar Üstteğmen iken, istiklal mücadelesi zamanındaki kabahatlerinden dolayı, 25 Eylül 1335 (1339/1923) tarihli kanunun ikinci maddesi mucibince nispeti askeriyesinin kat edilmiş olduğu bildirmekte, nispeti askeriye kat’ına mütaallik muamele, milletvekilliği sıfatı ile imtizaç edemeyeceği cihetiyle, seçim mazbatasının tasdik edilmemesi istenmektedir.
3) 4 Ağustos 1946 tarih ve Lütfi Sarı imzalı telgrafta, Zeki Rıza Sporel’in kurtuluş hareketimizin önderi olan Kuvayi Milliye aleyhinde muvazzaf baytar subay olduğu halde çalıştığından, (Bursa Askeri) Heyeti Mahsusası kararı ile ordudan tard edildiği, Zeki Rıza Sporel’in bu durumu itibariyle büyük Türk Milletini temsil yetkisi olmadığı bildirilmektedir.
Komisyonumuz huzurunda müdafaası alınan ve şifahen dinlenen Zeki Rıza Sporel, bu resmi davete icabet etmediğini ve sebep olarak rahatsız olan hemşiresini bırakacak bir kimse bulunmadığını, milli hareketin neticesinin taayyün etmesi için bir müddet daha beklemeyi muvafık bulduğunu beyan etmiştir.
Son derece ağır suçlamalar içeren Hazırlama Komisyonu Raporu üzerine, Tutanakları inceleme komisyonu, raporu meclis görüşmesine açıp açmamak kararını almak üzere toplanır.
İşte 2 Aralık 1946 tarihli toplantı sonucunda yayımlanan raporun karar bölümü:
Anayasamızın 12. maddesindeki kamu hizmetlerinden yasaklılığın milletvekilliğine seçilmeye mani olduğu kabul edilmiştir. Zeki Rıza Sporel ise, Mücadelei Milliyede hizmeti vataniyesini ifaya resmen davet edildiği ve kendisi de muvazzaf baytar subayı olduğu halde, bu davete icabet etmemiş ve bu sebeple 347 sayılı kanun gereğince nispeti askeriyesinin kat’ına karar verilmiştir.
Zeki Rıza Sporel’in bu hükümlülüğü af kanununun şümülünden dışarıda kalmış olduğundan, kendisi kamu hizmetlerinin bir kısmından yasaklıdır. Kendisinin bu durumu ise, milletvekili seçilmeye mani görüldüğünden, tutanağının kabul edilmemesi hususunun meclisin yüksek tasvibine sunulmasına oyçokluğu ile karar verilmiştir.
20 kişilik komisyonda sadece 4 üye karara muhalefet şerhi koymuştur.
İşte TBMM’nin 6 Aralık 1946 günü gerçekleştirdiği toplantının tutanak zabıtlarından bazı bölümler:
Kaynak:
TBMM Tutanak Dergisi
Birleşim: 13
Oturum: 1
6 Aralık 1946
Önce tutanakları inceleme komisyonu sözcüsü, Kırşehir milletvekili SAHİR KURUTLUOĞLU rapor hakkında açıklamalarda bulunur.
Ardından Kırşehir milletvekili REFİK KORALTAN kürsüye çıkarak, Zeki Rıza Sporel’in Milli Mücadele sırasında Anadolu’ya geçmek isteyen subayları koruyan ve onların Anadolu’ya geçmesine yardım eden M. M. Grubunun bir çalışanı olduğunu, M sıfır kod adıyla tanınan Miralay Esat Bey’in emrinde çalıştığını, bu görevini sürdürmenin memleket için daha hayırlı olduğunu düşündüğünden, Anadolu’dan gelen davete icabet etmediğini iddia eder. Miralay Esat Bey’in birkaç yıl önce öldüğünü, sağ olsa bu gerçeğe şehadet edeceğini ekler.
Refik Koraltan’ın ileri sürdüğü bu yeni iddialar üzerine bir çok milletvekili kürsüde söz almak ister. İşte o günün meclis tutanaklarından birkaç satır başı:
GENERAL EYÜP DURUKAN
HATAY MİLLETVEKİLİ
"Zeki (Rıza) Sporel’in Merkez Kumandanlığı’nın gizli hizmetlerinde ve Anadolu lehinde çalıştığını söylüyorlar. Milli Mücadele’nin sonunda Erkanı Harbiyei Umumiye Riyaseti, Gruplara emir verdi. ‘Milli Mücadele’de, Milli Mücadele için çalışan subay, askeri memur ve sivillerin isimlerini bildireceksiniz’ dedi.
Ben Anadolu Ordusu’na dahil olarak Felah Grubu’nun mühimmatın ve askeri fabrikalara aid tezgah, alet ve edavatın Anadolu’ya kaçırılması ile görevliydim. Erkanı Harbiyei Umumiye emir verdi. ‘Milli Mücadele’de Anadolu Ordusu’na dahil olarak çalışanların ve gizli vaziyette bulunanların isimlerini bir cetvel halinde bildiriniz’ dedi. Umumiye Riyaseti’ne takdim edildi. Hatta bugün dahi, tahmin ederim ki, arşivde mevcuttur.
Eğer bu arkadaş hizmet etmişse, hatta gizli olarak, yani ikinci veya üçüncü derecede hizmet eylemişse, mutlaka bu cetvellere isminin girmesi lazımdı. Çünkü Esat Paşanın maiyetinde Milli Mücadele’de gizli olarak çalışanların hiçbirisinin ismi unutulmamıştır. Farzımuhal olarak bu gibi hizmette bulunmuş ve ismi de cetvele girmemiş olsun, öyle farz edelim. Nihayet Bursa (Askeri) Heyeti Mahsusası’na çağrılmış ve gitmiş. Gittiği vakit, ‘Ben hastaydım’ diyecek yerde, ‘Ben İstanbul’da Merkez Kumandanı Esat Bey’in maiyetinde gizli olarak çalıştım’ deseydi. Bu çalışan mesul arkadaşlardan soracaklardı. Bu suretle bu adam mahkum olmayacaktı. Çünkü bunun misalleri
Şu halde kendisinin böyle bir hizmeti olacağını zannetmem. Çünkü delil meydandadır. Verilen cetvellerdeki arkadaşlar hizmetlerine göre (Türkiye) B(üyük) M(illet) Meclisi’nce kimi takdirname ile, kimi İstiklal madalyası ile, kimisi terfi ile taltif edilmişlerdir. Binaenaleyh bu arkadaşın bunlar arasında ismi kat’iyen yoktur. Olsaydı, böyle mahkum olmasına imkan yoktu. Vatanın muhtaç olduğu bir zamanda lazım olan hizmeti yapmamak şerefsizliğine düşmemiş olurdu. Binaenaleyh hizmetleri hakkında söylenen şeylerin bence kat’iyen aslı esası yoktur."
MUHİTTİN BAHA PARS
BURSA MİLLETVEKİLİ
"Milli Mücadele başladığı zaman burada 14 yaşındaki çocukların, kadınların yardımına muhtaç olduğumuz bir devir yaşıyorduk. 14 yaşındaki çocuklar yardım ediyordu. Böyle vazifesi vatanı kurtarmaktan ibaret bir askerin davete icabet etmemesi ne demektir? Size sorarım. Gelin memleket tehlikede; hayır memleket değil, bütün vatan ve bütün Türk milleti tehlikede. Bu başka harplere de benzemiyor. Lisanı hal ile Zeki (Rıza) Sporel’e söylenen bu, ‘gel bize yardım et; sana çok ihtiyacımız var’ cümlesi söylendiği zaman, ‘Hastayım, gelemem’ diyor.
Bu arkadaş, şayanı teessürdür ki, bizim Komisyonda cevap verdiği zaman, ‘Ben hasta değildim, hemşirem hastaydı’ diyor. Burada ‘Hemşirem hastaydı’ diyor. Demek ki, pek de hakikate taalluk eder bir beyanat değil. Pekala biz mazereti de kabul ediyoruz. Gelemiyor. Zafer oluyor, herkes Anadolu’dan İstanbul’a sevinerek koşuyor, memleket kurtulmuş bulunuyor. Askerler terfiye mahzar olmuşlar. Hepsinin göğüslerinde kırmızı kurdelalarla birer şeref madalyası vardır. İstanbul’da bir arkadaş var, askerlikten matrut, bir ızdırab duymuyor; ‘Keşke ben de gideydim şu şerefli vazifede bulunaydım’ demiyor. Onu da bırakın, ‘askerlikten matrut olmak fena vaziyetinden kurtulayım, Ankara’da bir heyet teşekkül etmiş… Gideyim, masumiyetimi ispat edeyim; şu fena vaziyetten kurtulayım’. demesi lazım gelirken, onu da yapmıyor.
Efendim, bu arkadaş partide vazife almış. Efendim, bu arkadaş falan zatın teveccühünü kazanmış, şu zat ile resim çıkartmış. Efendim, bu arkadaş futbolda büyük muvaffakiyetler göstermiş. Bunları birbirine karıştırmak doğru değildir. Elini sıktığınız insanların içini biliyor muyuz? Herkes Zeki(Rıza) Sporel’in Milli Mücadeleye iştirak etmediği için askerlikten tard edildiğini bilebilir mi? Biliyor mu idi? Biliyor mu idik? Elbette hayır."
DR. FAHRİ KURTULUŞ
RİZE MİLLETVEKİLİ
"Kendilerinde vatan için çekecekleri fedakarlıkların takatini bulamayanlar, Türkün bu saldırışı karşısında tutunamayacağını az mı iddia ettiler? Az mı insan bu mücadelenin boşluğunu söylemedi? Az mı münevver davamıza silah çekmedi?
Şimdi memleketin bir adama, Milli Mücadele’nin bir insana muhtaç olduğu bir zamanda, Zeki Rıza Sporel, ‘Kardeşim hasta, yanına bırakacağım kimsem yok, Milli Mücadele’nin ne şekil alacağını bilmiyorum, bunun için cepheye gitmedim’ demiştir.
Hukuk meseleleri hukukçuların payı olsun; fakat bir milli vicdan vardır, bir milli ahenk vardır, bir milli inanış vardır. Biz bu inanış içinde, her şeyi her an feda ederek, bu davayı müdafaa etmesini bilmezsek, bu topraklar bizim olamaz.
Milli Mücadele yıllarının karakteri, her şeyden üstün olan vatan içindir. Binaenaleyh askeri mesuliyet ve vazifesinin kutsiyetini bilmeyen bu arkadaşımıza şu misali hatırlatırım: 27 Ağustos 1922’de emir alan merhum Albay Reşat, Çiğiltepesi’ni beş dakika geç aldığı için intihar etmiştir. Bu mukaddes vatan evladı, Zeki Rıza Sporel gibi o vazifeye gitmemeyi bilmez miydi? Halbuki beş dakika geç kaldığı için intihar etmiştir. Zeki Rıza (Sporel)’in bu milli heyet arasında bulunmasının ne dereceye kadar yeri vardır? İstiklal Şehitlerinin ruhu gelip, bunu bizden sormayacak mı?"
Söz alan Sinop Milletvekili SUPHİ BATUR ise, Zeki Rıza Sporel tarafından kaleme alınan bir mesajı okur:
"Ben bu vatanda milli şuurun ve kabiliyetin spor sahasında tecelli eden faaliyetlerine acizane iştirak etmiş ve karanlık günlerinde teselli kaynağı olmaya vesile olmuş, yabancı memleketlerde milli formayı senelerce şerefle sırtımda taşıyan ve kudretim dahilinde necip ve asil Türk milletinin yüzünü ak etmeye çalışmış olmakla mübahi bir vatandaşım.
Ruhumda ve kalbimde yegane yaşayan arzu ve gaye, bu millete faydalı olmak ve onun hayrına çalışmaktır. Genç yaşımdan beri bütün milletin gözleri önünde bütün safhaları apaçık geçmiş bir maziye ve hayata sahip bulunuyorum. Benimle yakından ve uzaktan münasebette bulunan herkes bilir ki, tek gayem bu memlekete saham dahilinde çalışıp faydalı olmaktan ibarettir."
Kürsüde son sözü tutanakları inceleme komisyonu sözcüsü, Kırşehir milletvekili SAHİR KURUTLUOĞLU alır:
"Arkadaşımız (Zeki) Rıza Sporel Milli Mücadele senelerinde vatani vazifesini esnasında vaki olan davete sağlık nedenleri ileri sürerek icabet etmemiştir. Binaenaleyh Bursa’da teşekkül eden (Askeri) Heyeti Mahsusa kendisinden bu ciheti sormuş, o da sıhhi meseleyi ileri sürerek, bu işe icabet etmediğinden bahisle, buna cevap vermiş. Fakat (Bursa Askeri) Heyeti Mahsusa(sı), davete icabet etmediği zaman spor sahasında futbol oynamakla meşgul bulunduğunu tespit ederek, bu mazereti vatani vazifeyi yapmaya mani bir engel olarak yerinde bulmayarak, nispeti askeriyesinin kat’ına 25 Eylül 1339 (1923) tarihli kanunu mahsus mucibince karar vermiştir."
Zaman zaman hararetli, zaman zaman duygusal konuşmaların yer aldığı görüşmeler sonucu Zeki Rıza Sporel’in milletvekiliğinin düşmesi yönündeki komisyon raporu oylamaya sunulur. Bu gün şikebahçe stadında ismi yazan Şükrü Saraçoğlu’nun da aralarında yer aldığı çoğunluk milletvekillerinin oylarıyla Zeki Rıza Sporel’in milletvekilliğine TBMM tarafından son verilir.
